Zie ook (alfabetisch):
Dąbrowski
Delphi
Gagne
Gardner
Kieboom
Renzulli Sternberg

Lewis Terman – IQ-benadering (jaren 1920)

Aanleiding: De opkomst van intelligentietests en de behoefte om hoogintelligente kinderen systematisch te identificeren.

Kern: Hoogbegaafdheid wordt primair gekoppeld aan een hoge IQ-score. De nadruk ligt op cognitieve capaciteit en meetbaarheid.

Gebruik / nut: Helder voor selectie en onderzoek. Het model biedt duidelijke criteria, maar zegt weinig over motivatie, persoonlijkheid of beleving.

Kazimierz Dąbrowski – Theorie van Positieve Desintegratie (1964)

Aanleiding: Onderzoek naar emotionele intensiteit en persoonlijke ontwikkeling.

Kern: Sommige mensen vertonen verhoogde intensiteit, zogenoemde overexcitabilities, op emotioneel, intellectueel, imaginatief, zintuiglijk en psychomotorisch gebied. Innerlijke spanning kan leiden tot groei en hogere morele ontwikkeling.

Gebruik / nut: Geeft taal voor intensiteit en gevoeligheid. Wordt vooral gebruikt om emotionele diepgang en innerlijke ontwikkeling te begrijpen.

Joseph Renzulli – Drie-ringmodel (1978)

Aanleiding: Onvrede met een definitie die uitsluitend op IQ steunt.

Kern: Hoogbegaafd gedrag ontstaat uit drie samenwerkende factoren: bovengemiddelde bekwaamheid, creativiteit en taakgerichtheid zoals motivatie en doorzettingsvermogen.

Gebruik / nut: Praktisch in onderwijs en talentontwikkeling. Legt nadruk op zichtbaar gedrag en prestaties.

Françoys Gagné – DMGT (1985)

Aanleiding: De behoefte om onderscheid te maken tussen aanleg en ontwikkeld talent.

Kern: Begaafdheid is natuurlijke aanleg. Talent is ontwikkelde vaardigheid. De omzetting van aanleg naar talent gebeurt via motivatie, oefening en omgevingsfactoren.

Gebruik / nut: Sterk in ontwikkelingsperspectief. Helpt te begrijpen waarom potentieel niet automatisch tot prestaties leidt.

Tessa Kieboom – Cognitief luik en zijnsluik (jaren 2000)

Aanleiding: Ervaring dat een puur cognitieve benadering onvoldoende recht doet aan de beleving van hoogbegaafden.

Kern: Naast het cognitieve luik is er het zijnsluik: identiteit, gevoeligheid, rechtvaardigheidsgevoel, autonomie en perfectionisme.

Gebruik / nut: Veel gebruikt in begeleiding en onderwijs. Geeft woorden aan psychosociale kenmerken naast cognitieve sterkte.

Delphi-model Hoogbegaafdheid (2007)

Aanleiding: Behoefte aan een integrale beschrijving op basis van consensus onder experts.

Kern: Hoogbegaafdheid wordt gezien als een samenhangend geheel van kenmerken op cognitief, motivationeel en persoonlijkheidsniveau. Het betreft een manier van zijn waarin denken, voelen, willen en handelen samenkomen.

Gebruik / nut: Geschikt voor herkenning, zelfinzicht en begeleiding. Het model verbindt cognitieve capaciteit met identiteit en beleving.

Howard Gardner – Meervoudige intelligentie (1983)

Aanleiding: Kritiek op het idee dat intelligentie één algemene meetbare factor zou zijn.

Kern: Gardner stelt dat er verschillende vormen van intelligentie bestaan, zoals taalkundige, logisch-mathematische, muzikale, ruimtelijke, lichamelijk-kinesthetische, interpersoonlijke en intrapersoonlijke intelligentie.

Gebruik / nut: Het model heeft het denken over talent en onderwijs sterk beïnvloed. Het laat zien dat cognitieve kracht zich op verschillende domeinen kan uiten.

Robert Sternberg – Triarchic Theory of Intelligence (1985)

Aanleiding: De wens om intelligentie breder te beschrijven dan alleen analytisch probleemoplossen.

Kern: Sternberg onderscheidt drie vormen van intelligentie: analytische intelligentie (denken en analyseren), creatieve intelligentie (nieuwe ideeën en oplossingen bedenken) en praktische intelligentie (kennis toepassen in het dagelijks leven).

Gebruik / nut: Het model helpt om verschillende vormen van denken en probleemoplossen te herkennen. Het wordt vooral gebruikt in onderzoek en onderwijscontexten.