Wat is hoogbegaafdheid?

Over hoogbegaafdheid valt veel te zeggen. Op deze pagina staat een hopelijk overzichtelijke inleiding met verwijzingen naar pagina's die voor de geïnteresseerde nog meer diepgang bieden.

Wat is HB niet?

Hoogbegaafdheid is geen diagnose en geen ziekte. Het is ook geen stikkertje dat vertelt dat bij een hoogbegaafd iemand altijd alles goed lukt. Iemand met HB is niet per definitie een kerngeleerde of iemand die overal in uitblinkt. Het is ook niet simpelweg hetzelfde als een zeer hoog IQ, hoewel dat wel een onderdeel kan zijn. Het zegt meer iets over hoe je denkt en voelt en wie je bent, niet over een lijstje prestaties.

Diverse modellen

Hoogbegaafdheid wordt op verschillende manieren beschreven in modellen (zoals het Delphi-model Hoogbegaafdheid). Sommige modellen leggen de nadruk op prestaties of talentontwikkeling en leggen daarmee meer nadruk op cognitieve vermogens. Anderen kijken naar het zijn van de persoon, zoals identiteit, gevoeligheid, zelfbeeld, rechtvaardigheidsgevoel en autonomie. Tessa Kieboom noemt dit het zijnsluik, als tegenhanger van het cognitieve luik. Er zijn modellen die cognitieve vermogens centraal stellen en modellen die ook motivatie en gevoeligheid meenemen. De Poolse psycholoog Dąbrowski introduceerde de theorie van positieve desintegratie, met daarin de zogenoemde overexcitabilities (overprikkelbaarheden).

Wanneer hoogbegaafdheid wordt opgevat als een samenspel van kenmerken dat tot zichtbaar begaafd gedrag leidt, dan is motivatie cruciaal. Joseph Renzulli benadrukt dat naast bovengemiddelde bekwaamheid en creativiteit vooral taakgerichtheid, inzet en doorzettingsvermogen nodig zijn om tot prestaties te komen. Wanneer hoogbegaafdheid daarentegen wordt gezien als een potentieel dat zich nog moet ontwikkelen, krijgt motivatie een iets andere betekenis. Francois Gagne beschrijft begaafdheid als aanleg die via motivatie, oefening en omgevingsfactoren kan uitgroeien tot talent. In dat perspectief is motivatie de motor die potentieel omzet in ontwikkeling en concrete resultaten.

Samen maken deze modellen duidelijk dat hoogbegaafdheid niet te vangen is in één meetinstrument of één enkele definitie.

HB als verzameling kenmerken

HB is geen enkelvoudige eigenschap, maar een samenhangend geheel van kenmerken. Het gaat om de manier waarop iemand denkt, voelt, waarneemt en betekenis geeft. Denken kan snel en diep tegelijk verlopen, maar ook intens verbonden zijn met gevoel. Het heeft te maken met hoe iemand wil, kiest en handelt vanuit innerlijke drijfveren. Het geheel vormt een patroon dat herkenbaar is in verschillende levensgebieden.

Een hoogbegaafde, in de zin van het woord zoals dit op deze website wordt gebruikt, heeft niet een diagnose gekregen. Het is meer zo dat een hoogbegaafde zich herkent in (de meeste van) de kenmerken van hoogbegaafdheid.

Voor deze website wordt als uitgangspunt genomen de kenmerken die door het Delphi-model Hoogbegaafdheid worden beschreven.

Wat is hoogbegaafdheid dan wél?

Hoogbegaafdheid is, naast een hoge intelligentie, een samenhangend patroon van kenmerken in denken, voelen, waarnemen en motivatie. Het gaat om de intensiteit en diepgang waarmee iemand de wereld verwerkt en betekenis geeft. Die kenmerken werken niet los van elkaar, maar vormen een geheel dat invloed heeft op hoe iemand in het leven staat, relaties aangaat en keuzes maakt. Hoogbegaafdheid is daarmee geen prestatie op zich, maar een manier van zijn die zich op verschillende manieren kan uiten.

Hoogbegaafdheid is overigens aangeboren en waarschijnlijk erfelijk. De laatste jaren wordt hoogbegaafdheid steeds vaker bij kinderen ontdekt, maar er zijn ook volwassenen van 50, 60 of 70 jaar die zich nu pas herkennen in de kenmerken. Dat komt waarschijnlijk omdat hoogbegaafdheid in de tijd dat zij jong waren nog niet zo bekend was.