Cognitieve flexibiliteit

Cognitieve flexibiliteit uitgewerkt

Flexibiliteit is meer dan openstaan voor een andere mening. Het vraagt dat het denken merkt welke regel actief is, beoordeelt of die nog past en zo nodig werkelijk overschakelt.

Een begrip met meerdere betekenissen

Wetenschappelijke literatuur beschrijft cognitieve flexibiliteit onder meer als vaardigheid, eigenschap van het cognitieve systeem en onderdeel van executief functioneren.¹ Die verschillende benaderingen komen ook terug in de manier waarop cognitieve flexibiliteit wordt gemeten. Bij een taak ineens volgens een andere regel moeten sorteren, doet een beroep op iets anders dan een levensprobleem vanuit een nieuw perspectief bekijken.

Bij hoogbegaafdheid kan flexibiliteit zichtbaar zijn in snelle herinterpretatie, humor en het combineren van vakgebieden. Een onverwachte aanwijzing verandert dan onmiddellijk het hele mentale model.

Die snelle omslag kan voor anderen verwarrend zijn. Een standpunt dat gisteren stevig werd verdedigd, wordt vandaag verlaten omdat één nieuwe aanname de structuur veranderde. Dat hoeft geen wispelturigheid te zijn; het kan juist consequent denken vanuit een bijgewerkt model zijn.

Wanneer diepte juist bindt

Diep denken kan ook tot sterke samenhang leiden. Wie veel argumenten, waarden en gevolgen in één model heeft geïntegreerd, laat dat niet zomaar los voor een oppervlakkig alternatief. Wat starheid lijkt, kan dus voortkomen uit de hoeveelheid betekenis die aan een standpunt verbonden is.

Toch kan een goed model verouderen. Flexibiliteit vraagt niet dat ieder perspectief even waardevol wordt gevonden, maar dat nieuwe informatie werkelijk toegang krijgt tot de beoordeling. Alleen tegenargumenten verzamelen om ze te weerleggen is nog geen schakelen.

Flexibel zonder richtingloos te worden

Voortdurend alle mogelijkheden openhouden kan besluitvorming verlammen. Cognitieve flexibiliteit werkt daarom samen met convergeren: eerst alternatieven toelaten, daarna bepalen welk kader voor dit doel voldoende passend is.

Herkenbaar is het verschil tussen van standpunt veranderen omdat de werkelijkheid daarom vraagt en jezelf aanpassen om spanning te vermijden. In het eerste geval wordt het denken ruimer; in het tweede kan juist de eigen waarneming verdwijnen.

Flexibiliteit bevat daardoor ook continuïteit. Waarden of doelen kunnen stabiel blijven terwijl de gekozen uitleg en aanpak veranderen. Zonder zo’n anker wordt schakelen gemakkelijk reageren op de sterkste prikkel van het moment.

¹Overzicht van cognitieve flexibiliteit^↗